ความเป็นมาโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี สนองพระราชดำริ โดยกรมวิทยาศาสตร์บริการ

โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริฯ เริ่มดำเนินการโดยฝ่ายวิชาการโครงการส่วนพระองค์ฯ ในปี พ.ศ. ๒๕๓๕ เพื่อเป็นการส่งเสริมให้สถาบันต่างๆ ที่มีหน้าที่ศึกษาพืชพรรณ และบุคคลที่สนใจมีโอกาสปฏิบัติงานศึกษาพืชพรรณที่มีอยู่จำนวนมากในประเทศไทย ได้ศึกษาวิธีการทางวิทยาศาสตร์และรวบรวมเป็นหลักฐานไว้และเพื่อเป็นสื่อระหว่างสถาบันฯ บุคคล ให้สามารถร่วมใช้ฐานข้อมูลเดียวกัน เพื่อให้การศึกษาไม่ซ้ำซ้อน สามารถดำเนินการได้ก้าวหน้าเป็นประโยชน์ในทางวิชาการได้

กรมวิทยาศาสตร์บริการ (วศ.) ร่วมสนองพระราชดำริฯ ในการดำเนินงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชในกิจกรรมที่ ๔ : อนุรักษ์และใช้ประโยชน์ทรัพยากร (กลุ่ม G ๔) ตามแผนแม่บท อพ.สธ. ระยะ ๕ ปีที่เจ็ด โดยให้ความร่วมมือด้านศึกษา วิเคราะห์สารอาหาร และองค์ประกอบสำคัญในพืชอนุรักษ์ชนิดต่างๆ ของท้องถิ่นหรือชุมชนซึ่งหายากและใกล้จะสูญพันธุ์ เช่น กระเจี๊ยบแดง ผักกูด จี้หูด โปร่งฟ้า เชียงดา ผักราน้ำ และพืชอนุรักษ์ท้องถิ่น เพื่อการอ้างอิง คัดเลือกสายพันธุ์ และวางแผนพัฒนาพันธุกรรมพืชชนิดต่างๆ ในช่วงปีงบประมาณ ๒๕๖๔-๒๕๖๗ ที่ผ่านมา กรมวิทยาศาสตร์บริการได้ดำเนินการศึกษาวิเคราะห์คุณค่าทางโภชนาการและองค์ประกอบสำคัญของพืชผักพื้นเมืองที่หายาก ในพื้นที่จังหวัดภาคใต้ ได้แก่ จังหวัดตรัง พื้นที่ภาคเหนือ ได้แก่ จังหวัดแพร่ จังหวัดพะเยา จังหวัดลำปาง และจังหวัดน่าน และพื้นที่จังหวัดภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ได้แก่ จังหวัดกาฬสินธุ์ จังหวัดมหาสารคาม และจังหวัดนครราชสีมา โดยได้ประสานความร่วมมือกับหน่วยงานเครือข่าย อพ.สธ. ในจังหวัดเป้าหมาย เช่น ศูนย์วิจัยพืชสวน ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตร สำนักงานเกษตรและสหกรณ์ หน่วยงานภาคการอุดมศึกษา ตลอดจนกลุ่มวิสาหกิจและเกษตรกรภายในชุมชนในพื้นที่ โดยการร่วมวางแผนการดำเนินงานและเก็บตัวอย่างพืชผักพื้นเมืองที่ปลูกในแปลงอนุรักษ์หรือแปลงสาธิตภายในพื้นที่หน่วยงานเครือข่ายมาศึกษาวิเคราะห์คุณค่าทางโภชนาการและองค์ประกอบที่สำคัญ เพื่อจัดทำฐานข้อมูลทางวิทยาศาสตร์พืชอนุรักษ์ สามารถนำไปใช้สนับสนุนในการคัดเลือกสายพันธุ์ การวิจัยและพัฒนาเพื่อต่อยอดในด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรภายในชุมชนและนำไปใช้ให้เกิดประโยชน์เชิงเศรษฐกิจอย่างยั่งยืนต่อไป